ANAYASA HUKUKU
Türkiye’de Anayasal Gelişmeler
v Osmanlı imparatorluğu :
Ø Mutlak bir monarşi idi.
Ø Padişahın yetkileri sınırsızdı.
v Bazı üst düzey yöneticilerden oluşan divan’ın özelliği:
Ø Danışma organı niteliğinde idi.
v Osmanlı imparatorluğunda, ilk anayasal gelişme :
Ø Sened-i ittifak
v Sened-i ittifak
Ø 1808 yılında merkezi hükümet ile ayanlar arasında imzalanmıştır
Ø İlk anayasal belge
Ø Hükümet ile ayanlar arasında yapılan bir anlaşmadan ibarettir.
Ø Senedi ittifak bir anayasa olmamasına rağmen hukuk devletine ve mutlak monarşiden meşruti monarşiye doğru atılmış bir ilk adım olduğu söylenebilir.
Ø Iı.mahmut tarafından kısa süre içerisinde bu belgenin uygulanması askıya alınmıştır.
Ø Hukuki niteliği olarak iki taraflı bir belge, bir misaktır.
Ø Anayasal niteliği olarak bir anayasa olmayıp anayasal bir belge niteliğindedir.
Ø Senedi ittifak ile devlet iktidarı resmen sınırlandırılıyor; ayanlar ile ‘fukara ile reaya’ yani vatandaşlara sınırlıda olsa bir takım haklar tanınıyor.
Ø Türk tarihinde ilk defa devlet iktidarının sınırlandırılabileceği, devlet iktidarının dokunamayacağı sahaların olduğu kabul edilmiştir.
Ø Türkiye’deki anayasacılık hareketlerinin senedi ittifak ile başladığı söylenebilir.
Ø 1215 tarihli ingiliz magna carta’sına benzetilmektedir
v Anayasa hukukunda, hükümdar ile halkın temsilcileri (feodal beyler) arasında yapılan bir anlaşma :
Ø Misak ‘dır
v Hukuk devleti için ilk adım :
Ø Tanzimat fermanı (gülhane hattı hümayunu) ‘dır
v Tanzimat fermanı (gülhane hattı hümayunu)nın özellikleri:
Ø 1839 tarihinde zamanın dışişleri bakanı mustafa reşit paşa tarafından okunmuştur
Ø Anayasal gelişmelerin ikinci adımını teşkil eder.
Ø Bir yandan birçok temel hak ve özgürlük tanınmış,
Ø Diğer yandan da devlet iktidarının kullanılmasına ve sınırlandırılmasına ilişkin bir çok ilke kabul edilmiştir.
Ø Bütün uyruklar için can, mal ve ırz güvenliği vaat edilmiş;
Ø Din farkının gözetilmeyeceği gibi bir takım hususlar yer almıştır.
Ø Hukuki niteliği itibari ile bir fermandır
Ø Tek yanlı bir işlemdir.
Ø Devlet iktidarının sınırlandırılması olgusu vardır
Ø Bir anayasal belge olmasına rağmen anayasa olduğu söylenemez.
v Tanzimat fermanının tanıdığı haklar ve benimsediği ilkeler :
Ø Mali güce göre vergi ilkesi,
Ø Devlet harcamalarının kanuniliği ilkesi,
Ø Asker almada adalet,
Ø Ceza yargılamasına ilişkin güvenceler,
Ø Can güvenliği,
Ø Irz ve namus dokunulmazlığı,
Ø Mülkiyet hakkı,
Ø Müsadere yasağı,
Ø Eşitlik ilkesi.
v Hükümdarların tek yanlı iradesi ile tabasına bir takım haklar bahsettiği ilkelere:
Ø Fermanlar denir
v Tanzimat fermanı ile senedi ittifakın farkı :
Ø Tanzimat fermanı ile senedi ittifak gibi iki yanlı bir işlem (misak) değil tek yanlı bir işlemdir.
v Tanzimat fermanı 1856 ıslahat fermanı ile pekiştirilmiştir.
v Islahat fermanının asıl hedefi :
Ø Müslümanlar ile gayri müslimler arasında her yönden tam bir eşitlik sağlamaktır.
Ø Din, vergi, yargılama, eğitim, devlet memurluğu ve temsil alanında o zamana kadar olan farklar kaldırılıyordu.
Ø Hukuki niteliği olarak ıslahat fermanı ferman niteliğindedir.
v Osmanlı imparatorluğunda tebaaya o dönem avrupa ülkelerinde tanınan temel hak ve özgürlüklerin önemli bir kısmının tanındığını ferman :
Ø Islahat fermanı
v İmparatorluğun zor günlerden kurtulabilmesi için meşruti monarşinin gerekli olduğunu savunanlar:
Ø Genç Osmanlılar,
v İlk osmanlı anayasası (ilk türk anayasası):
Ø Kanun-u esasi
v Kanun-u esasi ne zaman kabul edilmiştir?
Ø 23 aralık 1876 yılında bir ferman ile ilan edilmiştir
v 1876 kanun-i esasi (ilk türk anayasası) nın özellikleri :
Ø II. Abdülhamit döneminde ilan edildi
Ø 23 aralık 1876 yılında kanuni esası bir ferman ile ilan edilmiştir.
Ø Tanzimat ve ıslahat fermanlarının aksine tam bir batılı anlamda anayasa niteliğinde olup madde madde hazırlanmıştır.
Ø 1876 kanun-i esasi ile birlikte devletin temel organları, modern sisteme uygun olarak, yasama, yürütme ve yargı olarak üçe ayrılarak düzenlenmiştir.
Ø 1876 kanun-i esasi ile meclis-i umumi adlı bir meclis kurulmuştur.
Ø Meclis-i umumi, ileride, 1961 anayasası döneminde göreceğimiz gibi
Ø İki meclisli bir yapıda oluşturulmuştur.
Ø İlki, üyeleri padişah tarafından atanan heyet-i ayan;
Ø Diğeri, halk tarafından iki dereceli bir seçimle işbaşına gelen heyet-i mebusan’dır.
Ø Ne var ki, meclisin yetkileri bir hayli dar tutulmuştur.
Ø 1876 anayasasına göre, bir meclis üyesi kanun teklif edebilmek için padişahtan izin almak zorundaydı;
Ø Meclis tarafından kabul edilen tasarılar padişahın onayı ile yürürlüğe girebilecekti
Ø En önemlisi padişah dilediği zaman heyet-i mebusan’ı feshedebilecekti.
Ø Meclis, 1878 yılında ıı. Abdülhamit tarafından dağıtılmış ve ilk anayasa yürürlükten kaldırılmıştır.
v Devletin temel organları, modern sisteme uygun olarak, yasama, yürütme ve yargı olarak üçe ayrılarak düzenlendiği ilk anayasa?
Ø 1876 kanun-i esasi
v 1876 kanun-i esasi ile kurulan meclis-i umuminin özellikleri :
Ø İki meclisli bir yapıdadır
Ø İlki, üyeleri padişah tarafından atanan heyet-i ayan;
Ø İkincisi halk tarafından iki dereceli bir seçimle işbaşına gelen heyet-i mebusan’dır.
Ø Meclisin yetkileri bir hayli dar tutulmuştur.
Ø Bir meclis üyesi kanun teklif edebilmek için padişahtan izin almak zorundaydı;
Ø Meclis tarafından kabul edilen tasarılar padişahın onayı ile yürürlüğe girebilecekti
Ø Padişah dilediği zaman heyet-i mebusan’ı feshedebilecekti.
Ø Meclis, 1878 yılında ıı. Abdülhamit tarafından dağıtılmış ve ilk anayasa yürürlükten kaldırılmıştır.
Ø Batılı anlamda tam bir meşruti monarşi kurulamamıştır.
Ø Anayasada, meclisin yetkileri çok dar; padişahın yetkileri ise oldukça geniş tutulmuştur.
Ø Padişaha dilediği zaman meclisi feshetme yetkisi tanınmıştır.
Ø 2.abdülhamit’in meclisi dağıtıp anayasayı yürürlükten kaldırması zaman içinde yeni bir muhalefet hareketi olan genç (jön) türkler hareketini doğurmuştur.
v 1876 kanun-i esasi ile kurulan meclis-i umuminin üyeleri padişah tarafından atanan meclisi:
Ø Heyet-i ayan
v 1876 kanun-i esasi ile kurulan meclis-i umuminin üyeleri seçimle işbaşına gelen meclisi:
Ø Heyet-i mebusan’dır.
v Kanun-i esasinin kurduğu yürütme organının özellikleri :
Ø Devlet başkanı olarak padişah ve diğer tarafta hükümet bulunmaktaydı